• Tomasz Gruza

Ograniczenie władzy rodzicielskiej - kara czy gwarancja praw?

Powszechnie wiadomo, że sprawa rozwodowa bardzo często dotyczy nie tylko małżonków, ale również wpływa na życie małoletnich dzieci i nawet w sprawach, które przebiegają ugodowo kwestia ograniczenia władzy rodzicielskiej budzi duże emocje i sprzeciw małżonka, który ma mieć ograniczoną władzę rodzicielską. Dzieje się tak przez niefortunną nazwę „ograniczenie władzy rodzicielskiej”, którą większość osób uważa za jakiś rodzaj kary, gdyby instytucja nazywała się np. „gwarancja praw rodzica” społeczne odczucie byłoby inne. Wyjaśnijmy więc czym tak naprawdę jest ograniczenie władzy rodzicielskiej i jakie niesie skutki oraz jakie prawa gwarantuje.



Zgodnie w art. 107. § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom żyjącym w rozłączeniu, sąd opiekuńczy może ze względu na dobro dziecka określić sposób jej wykonywania i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Sąd pozostawia władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeżeli przedstawili zgodne z dobrem dziecka pisemne porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem (…). W § 2 tego przepisu ustawodawca wskazał, że w braku porozumienia, o którym mowa w § 1, sąd uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem. Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia. W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1968 roku, sygn. akt III CZP 70/66, mającej moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy dokonał wykładni przepisów dotyczących władzy rodzicielskiej. Uchwała ta stanowi, że obecnie dopuszczalne jest także pozostawienie pełni władzy rodzicielskiej obojgu rozwiedzionym małżonkom. Takiego rozstrzygnięcia nie można jednak traktować jako reguły. Wymaga ono bowiem ustalenia, że stosunek wzajemny małżonków oraz inne okoliczności, a przede wszystkim ich dotychczasowy stosunek do dzieci oraz wzajemne kontakty w tym zakresie, zapewniają szansę zgodnego wykonywania przez oboje rodziców władzy rodzicielskiej wspólnie, w sposób odpowiadający dobru dziecka i interesowi społecznemu (art. 95 § 3). (…) art. 58 k.r.o. stanowi, że także przy powierzeniu wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rozwiedzionych rodziców drugi małżonek zachowuje w niej udział, z tym jednak zastrzeżeniem, że w takim wypadku jego władza rodzicielska nie dotyczy majątku, w stosunku zaś do osoby dziecka powinna być w wyroku orzekającym rozwód ograniczona „do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka”. Jeżeli na tle okoliczności sprawy niebezpieczeństwo konfliktów przy wspólnym wykonywaniu władzy rodzicielskiej przez obu małżonków, nawet w ograniczonym zakresie, okaże się o tyle realne, że sąd uzna za wskazane w ogóle wyłączyć drugiego małżonka od udziału we władzy rodzicielskiej, można to osiągnąć – jeżeli są do tego podstawy przez pozbawienie go władzy rodzicielskiej, dopuszczalne także w wyroku orzekającym rozwód (art. 112 k.r.o.).


Tu warto wskazać na częstą w praktyce kwestie dostępu rodzica z ograniczoną władzą rodzicielską do informacji na temat dziecka takich jak postępy w szkole, czy dokumentacji medycznej dziecka. Właśnie odnosząc się do kwestii udostępniania dokumentacji medycznej wskazać należy, że zgodnie z przepisem art. 26 ust 1. ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych udostępnia dokumentacje medyczną pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu, bądź osobie upoważnionej przez pacjenta. Na podstawie ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny przedstawiciel ustawowy różni się od pełnomocnika źródłem umocowania do występowania w cudzym imieniu. W przypadku pełnomocnika umocowanie to opiera się na oświadczeniu reprezentowanego (mocodawcy). Natomiast status przedstawiciela ustawowego i zakres jego umocowania może wynikać wprost z przepisów ustawy i tak rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielska - art. 98 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.


Istota ograniczenia władzy rodzicielskiej rodzica do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka sprowadza się do więc do tego, że sąd określa w orzeczeniu, co rodzicowi wolno w stosunku do dziecka. Oznacza to, że danemu rodzicowi przysługują tylko takie uprawnienia z zakresu władzy rodzicielskiej, o jakich pozytywnie orzekł sąd. W pozostałych niewyszczególnionym zakresie rodzic jest tej władzy w stosunku do dziecka pozbawiony. W zakresie, w jakim władza rodzicielska została określona w postanowieniu sądu, jako nadal przysługująca danemu rodzicowi wobec dziecka, rodzic ten zachowuje – w tych właśnie ramach, które wyznaczył sąd - pełnię praw, na równi z drugim z rodziców. Jeżeli zatem władza rodzicielska została ograniczona do współdecydowania w istotnych sprawach dziecka, to w tym zakresie można powiedzieć, że rodzicowi przysługuje pełnia tej władzy. W istotnych sprawach dziecka oboje rodzice wykonują zatem władzę rodzicielską na tych samych zasadach i prawach. Tu wskazać należy, że tożsame stanowisko było przedmiotem interpretacji przepisów wydanej przez Ministra Sprawiedliwości na wniosek Rzecznika Praw Pacjentów.





Reasumując jeżeli małżonek został upoważniony przez sąd do współdecydowania o istotnych sprawach związanych z wychowaniem, leczeniem i nauką dziecka, to w tych aspektach życia dziecka zachował pełnię władzy rodzicielskiej na równi z drugim rodzicem, co za tym idzie, w świetle art. 26 ust 1. ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta pozostaje on przedstawicielem ustawowym dziecka uprawnionym dostępu do dokumentacji medycznej dziecka na równi z drugim rodzicem.